Tarama ve ön izleme
Her metni baştan sona aynı hızda okumak, hızlı okumanın tam tersidir. Ne zaman tarayacağını, ne zaman yavaşlayacağını bilmek asıl beceridir.
Üç farklı iş
Türkçe'de hepsine "göz gezdirmek" deniyor ama üç ayrı iş var ve amaçları farklı:
- Ön izleme. Metnin tamamını okumadan yapısını çıkarmak. Başlıklar, ilk cümleler, sayılar, özel isimler. Amaç: haritayı görmek.
- Tarama. Belirli bir bilgiyi bulmak için metni süzmek. Amaç: tek bir şeyi bulmak, geri kalanı görmezden gelmek.
- Atlayarak okuma. Metnin bir kısmını bilinçli olarak okumamak. Amaç: bilinen ya da gereksiz bölümleri geçmek.
Karıştırıldıklarında hiçbiri işe yaramaz. Bilgi ararken ön izleme yaparsanız zaman kaybedersiniz; yapıyı çıkarmaya çalışırken tarama yaparsanız hiçbir şey anlamazsınız.
Ön izleme
Bir metne başlamadan önce 15 ila 30 saniye ayırıp yapısını çıkarmak, sonraki okumayı belirgin biçimde hızlandırır. Neden: beyin tanıdık bir yapıya bilgi yerleştirmeyi, boş bir alana yerleştirmekten daha hızlı yapar.
Ne bakılır:
- Başlık ve varsa alt başlıklar
- Her paragrafın ilk cümlesi
- Kalın ya da italik yazılmış kelimeler
- Sayılar, tarihler, özel isimler
- Son paragraf
Bu adım özellikle akademik metinlerde ve uzun raporlarda kazandırır. Kısa bir haber metninde gereksizdir.
Ölçülebilir etki: Uygulamadaki ön izleme seviyesi aynı zorluktaki iki metni karşılaştırmanı sağlar. Çoğu kullanıcıda ön izlemeli okumanın toplam süresi, ön izleme için harcanan saniyeler dahil, ön izlemesiz okumadan kısa çıkıyor.
Hedefli tarama
Tarama, okuma değildir. Gözünüz cümleleri anlamaya çalışmamalı, yalnızca bir harf desenini aramalıdır. Aradığınız kelimenin şeklini zihninizde tutup sayfayı süzersiniz.
Doğru yapıldığında tarama satır satır soldan sağa ilerlemez. Sayfayı blok blok, dikey bir hareketle süzersiniz. Aradığınız desen görüş alanınıza girdiğinde göz kendiliğinden oraya kilitlenir.
Türkçe'de bir zorluk var: sondan eklemeli yapı nedeniyle aradığınız kelime metinde farklı ekle geçebilir. "kitap" ararken "kitabın", "kitaplar", "kitaptan" da hedeftir. Bu yüzden tarama yaparken kelimenin tamamını değil kökünü aramak gerekir.
Taramayı dene
Aşağıdaki metni okumayın. Yukarıdaki hedef kelimeleri bulup tıklayın. Gözünüz cümleleri anlamaya çalıştığını fark ederse durun ve yeniden sadece desene odaklanın.
Yanlış tıklamalar taramanın değil okumanın izidir. Çoktan yanlışınız varsa göz hâlâ anlam arıyor demektir.